خود آگاهی (خود شناسی)

 قرآن کریم کوشاست که انسان خود را کشف کند؛ این خود همان چیزی است که ((روح الهی)) نامیده می شود و با شناختن آن خود است که انسان احساس شرافت وکرامت وتعالی می کند و خویشتن را از تن دادن به پستی ها برتر می شمارد، به قداست خویش پی می برد، مقدسات اخلاقی و اجتماعی  برایش معنی و ارزش  پیدا می کند.

   خود آگاهی  به معنی این است که انسان مقام  واقعی  خویش را  درعالم  وجود  درک کند، بداند خاکی محض نیست، پرتوی از روح الهی  در او هست، بداند که  در معرفت می تواند بر فرشتگان  پیشی بگیرد، بداند که او آزاد، مختار و مسؤل  خویشتن است.

   با نگاهی  به پیشرفت روزافزون جهان  و در کنار آن افزایش اختلالات شخصیت همچنین محبوبیت انواع  پرسشنامه های خود آزمایی که  در مجلات  چاپ می شود، نشان می دهد که  بیشتر ما عطش سیری ناپذیری  برای  کشف حقایقی  درباره ی  خود داریم.

  برای خود آگاهی ابتدا باید داستان زندگی خود را کشف کنیم، ابتدا باید بیاموزیم که به موقعیتهای خود، تجربیات، افکار،احساسات واعمال خویش توجه کنیم و بعد باید به دنبال الگوها، ساختارها  و مفاهیم  پنهانی بود.

  نگاهی به مکاتب مختلف نشان می دهد معمولا" آن دسته از افراد به  خودآگاهی  رسیده اند، که  در میان جمع از محبوبیت زیادی برخوردارند و دارای آرامش و سلامت  روان  نسبی هستند.

   اصلی ترین دلیل که نشان می دهد  یک  فرد نیاز به کار بر روی  خود آگاهی (خودشناسی) خود دارد عدم  رضایت همیشگی از خود و زندگی است، ما کمتر حاضریم  وقتی  را  صرف  شناخت  خصوصیات، ارزشها، علایق، باورها  و سبک زندگی  خود کنیم.

   خود آگاهی یعنی شناخت همه ی این چیزها که شامل:

1- شناخت دقیق ویژگیهای شخصی: رنگ مو، چشم، حالت چهره  و... با رسیدن به این شناخت می توان در دوست نداشتنی ترین قسمت  بدن نیز چیزی جذاب یافت؛ در واقع پذیرفتن خود به همان شکلی که هستیم با تغییرات کوچکی مثل رنگ و آرایش موها.

2- شناخت توانایی ها ومهارتهای خود که عبارتند از:                                                                                     

الف) شناخت ویژگیهای مثبت خود: اینکه چه چیزهای خوبی در شخصیت من وجود دارد که باعث تمایز من از دیگران می شود؟ که رسیدن به این   شناخت باعث ارتباط گرفتن با خود و افزایش اعتماد به نفس می شود.

 ب)شناخت توانمندی ها و استعدادها: با آگاهی یافتن نسبت به این قسمت می توانیم  توانایی های خود را کشف کرده و استعدادها را از بلقوه به بلفعل درآوریم  و به یک خود پنداره مثبت نسبت به خود برسیم.      

 ج) شناخت پیشرفتها و موفقیتها: موفقیتها و پیشرفتهای ما شامل یکسری کارهای عجیب و شگفت انگیز نمی شود، بلکه همان کارهای معمولی مثل پشت سر گرفتن مدرک  لیسانس در رشته ی مورد علاقه یا یاد گرفتن یک کار هنری است.

3- شناخت نقاط ضعف خود: پذیرش و درونی ساختن این باور که هر کس می تواند اشتباه کند و از آن اشتباه چیز جدیدی یاد بگیرد، کاملا" ضروری و شرط لازم برای پیشرفت است.

4- شناخت افکار: همه چیز در این جهان بستگی دارد به نوع  نگرش و تفسیر ما از خود و جهان پیرامون ما، علت  تمام  کارهای اشتباه، برخوردهای نادرست، تصمیمات غلط  وعدم موفقیتهای ما از افکار ناکارآمد ما  سرچشمه می گیرد. یونگ : طرز برخوردهای ما ذاتا" وبطورمادرزاد تعیین شده است ولی می تواند به طرق  مختلف از جمله روانکاوی تغیر کند.

5- شناخت باورها وارزشهای خود: مجموعه ی باورها و ارزشها چهار چوبهای ذهنی فرد را تشکیل می دهند که اطلاعات دریافتی از محیط پیرامون  وارد این چهارچوب شده و پردازش می گردد. البته باورها وازشهای هر فرد نشأت گرفته از خانواده و اجتماعی است که در آن تربیت شده و رشد یافته است و به همین دلیل این چهارچوبها انعطاف پذیرند.

6- شناخت اهداف خود: هدف غایتی است که فرد آن را آگاهانه و به منظور رسیدن به یک مصلحت صرف یا سود مادی یا معنوی انتخاب می کند. البته یک هدف بزرگ باید به هدفهای کوچکتر تقسیم شود و تبدیل به اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت  شود.

7- انواع خود: خود ایده آل، خود واقعی و خود اجتماعی؛ لازم است توجه داشته باشیم که بیشترمواقع  شناخت ما از خودمان واقعی  نیست بلکه ما خودمان را به شکلی که  دوست داریم می بینیم  و تصور می کنیم، این همان خود ایده آل و بی نقص است. زمانی که این سه خود بسیار نزدیک شبیه به هم باشند فرد احساس اعتماد به نفس و احترام به خود می کند وهر چه شکاف بین این سه  بیشتر باشد  فرد  دارای اعتماد به  نفس کمتری می باشد.

   عوامل مؤثر بر رشدخودآگاهی:

1- پذیرش خود: قبول خود با تمام خوبی ها و بدی ها و بخشیدن خود  در صورت اشتباهات، که این کار باعث افزایش عزت  نفس  در فرد می شود.

2- پذیرش دیگران: هنگامی اتفاق می افتد که تفاوتها را بپذیریم، افرادی که فاقد توانمندی پذیرش دیگران هستند، همواره درارتباطات خود سرخورده، عصبی ، ناراحت  و رنجیده خاطراند.

3- قبول مسؤلیت: تنها کسی که می تواند برای شما تصمیم بگیرد و انتخاب کند خود شما هستید. اما بسیاری از افراد ترجیح می دهند  دیگران  برای آنها  تصمیم بگیرند، چون ازقبول مسؤلیت  در قبال خود و دیگران  فرار می کنند و عمده ترین علت این وضعیت  ترس از شکست و اشتباه  است.                       اما بدانید قبول مسؤلیت باعث رشد اعتماد به نفس و خودآگاهی، پی بردن به نقات ضعف و قوت خود، به حرکت در آمدن قدرت خلاقیت ، خود باوری  و خود شکوفایی  می شود.

   موانع رشد خودآگاه:

1- توقعات و انتظارات بیش از حد (تصویر ایده آل)

مهمترین خصوصیات کلی توقعات  نابجاعبارتنداز: 

  الف) بیش ازحد خود خواهانه است: ( فرد خود را برتر از دیگران می داند مانند کسانی که خود را ملکه زیبای می دانند.)

  ب) شخص می خواهد همه ی توقعات وانتظاراتش بدونه هیچ تلاشی برآورده شود: ( هنگام تنهایی و نیاز به گفتگو، با دوستانش تماسی نمی گیرد دوستانش می بایست با او تماس بگیرند.)

   ج)عنادآمیز بودن توقعات: ( فرد خواهش خود را به شکلی بیان می کند که وسیله ای برای جدال می شود به این علت که عدم انجام این توقعات از نظر شخص برابراست با شکست یا احساس بی ارزشی.)

  2-کمال طلبی:

   اگرهمیشه براین باورید، که کارهایی که انجام می دهید خوب نیست شما به جای حرکت در مسیرموفقیت  سعی  در کامل بودن دارید.

   کمال طلبی از افکار و رفتارهای خود تخریب گرایانه ریشه می گیرد ( نمره ی 15 پذیرفته نیست )  

 نگرش کمال گرایانه  موجب اخلال در موفقیت می شود، اینگونه افراد در کودکی یاد گرفته اند، که  دیگران با توجه  به میزان  کارایشان به  آنها  بها می دهند.

 3- بعضی از احساسات، افکار و باورهای منفی که با کمال گرایی مرتبط هستند عبارتند از:

  الف) ترس از بازنده بودن: ( شکست = از دست دادن ارزش و بهای شخصی )

  ب) ترس از اشتباه کردن: ( اشتباه = شکست )

  ج) ترس از نارضایتی: ( تلاش برای کامل بودن = حمایت گرفتن از دیگران به جای طرد شدن و نارضایتی )

   د) همه یا هیچ پنداری: ( یک کار باید در عالی ترین سطح به پایان برسد، نمره ی B پذیرفته نیست )

   ه) تأکید بسیار برروی بایدها:( قوانین خشک وعدم تأکید بر روی آرزوها )

  4-غرورها:

  غرور احساسی بدلی است که به شدت انسان را آسیب پذیر و مستعد رنجشهای بیجا می کند که شامل :

 الف) غرور عقل  و اراده: ( فرد خود را قادر به حل تمام مشکلات می داند ونیازمند کسی نیست.)

  ب) غرورخود بزرگ بینی  و مهم بودن: ( فردی که  توانمندی متوسطی  دارد  و انتظار دارد  با  او در حد یک  فرد عالی  رتبه برخورد شود، مثل یک  دستیار دندانپزشک  که انتظار دارد با او مثل  یک  دندانپزشک  رفتار شود.)

   ج) غرور خواستنی  و محبوب بودن: ( اینان معتقدند که بسیار جذابند  و می توانند هر کسی را شیفته خود کنند.)

   د) غرورآزادی مطلق: ( در مقابل بایدها  و نبایدها از خود حساسیت نشان  می دهند و توانایی  پذیرش  محدودیتها  را ندارند و آنها را غیر قابل پذیرش می دانند.)

   ه) غرور شجاعت: ( که بیشتر گریبانگیراشخاص ترسوست، این افراد نه  تنها زیاد  دم  از شجاعت می زنند، گاهی  اوقات  مکانیسمهای  دفاعی آنها را  وادار می سازد  که  اعمال  متهورانه  و غیر منطقی انجام  دهند.)

   و) غرور درستی وعدالت: ( در مقابل  کسانی  که  نسبت  به  درستکاری  و انصاف  آنها  تردید  داشته  باشد  به  شدت عصبانی  شده  و از خود پرخاشگری  نشان  می دهند، ولی  هرجا  که  بدانند  کسی  نمی فهمد  از هیچگونه  نادرستی  و بی انصافی  دریغ  ندارند.)

   در مجموع  به  این  نکته  می رسیم  که  مهمترین  نتیجه ی  رسیدن  به   خود آگاهی (خودشناسی) افزایش  اعتماد  به  نفس  و احترام   به  خود است. 

منابع :

خودشناسي به روش  يونگ    ( مايكل دنيلز     ـ اسماعيل فصيح )

خود آگاهي    ( نسرین ثامنی نائینی )

تهيه كننده:  مريم  احمدي