کارگاه آموزش ایمن سازی در مقابل استرس

استرس، بیانگر مجموعه ای از نیروهای خارجی است که فرد یا گروهی را تحت تأثیر خود قرار می دهد. دیدگاه دیگر استرس را واکنش های فیزیولوژیک و روان شناختی درونی فرد یا گروه به هنگام مواجهه با محیط تهدید آمیز و چالش انگیز می داند.

از دیدگاه بک، استرس نه یک محرک است و نه یک پاسخ، بلکه برآیند تعاملی است که هم فرد و هم محیط را تحت تأثیر قرار می دهد. به عبارت دیگر استرس، به عنوان یک مفهوم «ارتباطی» بین فرد و محیط تعریف می شود که در شناخت فرد معنا می یابد. استرس در رابطه بین فرد و محیط به وجود می آید که فرد رابطه را فشار آورنده و کنترلش را خارج از حد توانایی خود می یابد و آن را محل آسایش و سلا متی خویش ارزیابی می کند.

آموزش ایمن سازی در مقابل استرس(SIT)

Stress inoculation training

SIT یک تکنیک منفرد نیست. این عنوان یک اصطلاح عام که به الگوی درمانی مرکب از برنامه آموزشی نیمه سازمان یافته و از نظر بالینی حساس اطلاق می شود.

مراحل مهمSIT

1- مرحله مفهوم سازی اولیه: اهداف مورد نظر در این مرحله عبارتند از:

1- ایجاد رابطه همکارانه با مراجع        

 2- بحث درباره علائم استرس

3- گردآوری اطلاعات از طریق مصاحبه

4- به کاربردن تکنیک تصویرسازی ذهنی و ارزشیابی انتظارات مراجع درباره فرایند برنامه آموزش و ایجاد اهداف.

2- مرحله اکتساب و تمرین مهارت ها:

هدف اصلی این مرحله کمک به مراجع در ایجاد و تحکیم انواع مهارت های مقابله درون فردی و برون فردی است. و اطمینان یافتن از این نکته که مراجع ظرفیت اجرای موثر پاسخ های مقابله ای را پیدا می کند.

در این مرحله بررسی هایی به منظور بیرون کشیدن نگرشها و انتظارات مراجع درباره روشهای اختصاصی کنترل استرس به کار می رود.

به طور خلاصه، راهنمای اصلی مرحله دوم آموزش این است که درمانگر مکرراً گفتگوی درونی مراجع، را درباره روشهای آموزش  ارزشیابی می کند. چون برای درمانگر مهم است که اطلاعاتی درباره انتظارات و نگرشهای مراجع راجع به هر یک از تکنیکهای آموزشی بدست آورد. لذا اگر مراجع گرایش منفی یا نگرش مشکوکی نسبت به یکی از اصول برنامه آموزش پیدا کند در نهایت از اعتبار کل برنامه درمانی کاسته می شود و مقاومت مراجع افزایش می یابد. مهارتهای مقابله در آموزش بر اساس نیازهای گروه خاص و اهداف آموزش متفاوت است و با  نیازهای گروه خاص منطبق می شود.

تکنیک های بکار گرفته شده در این مرحله عبارتند از:

1- آموزش آرامش دهی: درمانگران معمولاً در آغاز کار آرامش دهی را به کار می برند زیرا به آسانی توسط همه مراجعین یادگرفته می شود. درمانگر در این رابطه می تواند به علایم بدنی تنیدگی جسمانی اشاره کند و حلقه استرس- تنش را توضیح دهد.

2- راهبردهای شناختی شامل: بازسازه شناخت، مسأله گشایی، گفتگوی شخصی هدایت شده.

هدف در این مرحله آگاه کردن مراجعین از بخش شناخت ها و هیجانی ها در تقویت و نگهداری استرس است و شامل تکنیک های اصلی زیر است:

1- آشکار کردن افکار، احساسات مراجع و تفسیر رویدادها

2- جمع آوری شواهد موافق یا مخالف چنین تفسیرها با مراجع

3- به وجود آوردن تکالیف خانگی برای امتحان اعتبار تفسیرها و گردآوری اطلاعات بیشتر.

در آموزش مسأله گشایی:

1- عوامل استرس زا به عنوان مشکلی که باید حل شود تعیین می شود.

2- اهداف واقع بینانه (ملموس و عینی)تعیین می شود.

3- انواع گسترده ای از شیوه های جانشینی ممکن در انجام عمل به وجود می آید.

4- قابل قبول ترین و امکان پذیرترین راه حل خوب آزموده می شود. و...

آموزش خود فرمانی برای پرورش نگرش مسأله گشای و ایجاد راهبردهای شناختی خاص وضع شده است. که مراجعین می توانند این راهبردها را در مراحل گوناگون پاسخ استرسی شان بکار برند:

- شرایط مورد نیاز موقعیت را ارزشیابی کنند و برای عوامل استرس زای آینده نقشه بکشند.

- احساسات، تصاویر ذهنی و افکار منفی استرس زا و خودشکن را کنترل کنند.

- روحیه خود را بالا ببرند.

و...

3- مرحله کاربرد و پی گیری مستمر:

هدف این مرحله تشویق مراجعین به انجام پاسخهای مقابله ای در موقعیت های عملی روزمره و به حداکثر رساندن احتمال تعمیم نتایج می باشد. تکنیک های استفاده شده در این مرحله عبارتند از:

تمرین تصویر سازی ذهنی:

این تکنیک برای منحرف کردن توجه بیماران مبتلا به دو سایر افراد تحت استرس به کار می رود.

در یک قاعده کلی این تمرین از الگوی حساسیت زدایی و لپی نشأت می گیرد. به این ترتیب که درمانگر و مراجع با همکاری یکدیگر سلسله مراتبی از صحنه های استرس زا را از حداقل میزان استرس زایی تا حداکثر میزان آن تنظیم می کنند.

تمرین رفتاری، نقش گزاری، سرمش دهی: از مراجع می خواهیم تا نقش درمانگر را بازی کند و درمانگر نیز در نقش یک مراجع نوآموز ظاهر می شود. و مراجع به نوآموز یاد می دهد که چطور به روشی موثر با استرس مقابله کند.

در این مرحله می توان از فیلم های سرمشق دهی پاسخ های مقابله ای نیز استفاده کرد.

- مواجهه تدریجی در واقعیت: در این تکنیک، مراجع به تمرین آموخته های خود در واقعیت به صورت تکالیف خانگی درجه بندی شده، تشویق می شود.

زیرا هر قدر جلسات آموزش به موقعیت اصلی نزدیکتر باشد به همان اندازه احتمال تعمیم آن افزایش می یابد.

پیگیری مستمر:

آخرین مرحله SIT پیگیری مستمر یا گسترش حیطه آموزش به آینده است. درمانگر باید به مراجعین خود این احساس را القا کند که به هنگام وقوع هر گونه مشکل «در همیشه به روی آنها باز است». در واقع SIT با استفاده از جلسات تقویتی و مداخلات پیگیری مستمر می تواند به آینده تعمیم یابد.

در خاتمه برای بالا بردن احساسات خودکفایتی و شایستگی مراجعین بهتر است درمانگر با همکاری آنها به مرور و یادآوری آموخته هایشان از جلسات آموزشی و تغییرات حاصل از این آموخته ها بپردازند. مراجعین می توانند رویدادهای فعلی و پیش بینی شده ای را بحث کنند که ممکن است پراسترس باشند. هدف از این کار کمک به مراجعین برای درک این نکته است که آنها از طرح ها و توانایی های مقابله با رویدادهای پر استرس برخوردارند. و تغییرات حاصل حفظ خواهد شد و حتی در آینده بهبودی بیشتری به دست خواهد آمد.

والبته در SIT به مراجعین گفته می شود که هدف آموزش، حذف کامل استرس از زندگیشان نیست. بلکه هدف بهره برداری سازنده از آن است یعنی استرس به عنوان یک چالش، یا مسأله ای که باید حل شود در نظر گرفته می شود.

تنظیم : مرضیه شریفی

برگرفته از کتاب آموزش ایمنی سازی در مقابل استرس